Đàn Nguyệt – Cấu tạo và kỹ thuật khảy đàn thường sử dụng

Đàn Nguyệt hay còn gọi là Nguyệt Cầm, trong miền Nam còn gọi là Đờn Kìm (Vọng Nguyệt Cầm) hay Quân Tử Cầm là nhạc cụ dây gảy của dân tộc Việt Nam. Loại đàn này có hộp đàn hình tròn như mặt trăng nên được gọi là “Đàn Nguyệt”. Theo sách xưa, đàn nguyệt nguyên thủy có 4 dây, sau rút lại chỉ còn 2 dây. Sách của Phạm Đình Hổ ghi rằng đàn nguyệt đã xuất hiện ở Việt Nam vào thế kỷ 18.

Đàn Nguyệt là cây đàn được dùng rất phổ biến để độc tấu, hòa tấu với nhiều ngón chơi như ngón nhấn, ngón vê, ngón luyến… Màu âm đàn Nguyệt tươi sáng, rộn ràng, tình cảm, đa dạng và độc đáo trong diễn tả trạng thái cảm xúc âm nhạc. Đàn Nguyệt còn được sử dụng phổ biến trong hát Chèo, hát Chầu Văn, Ca Huế, Đờn Ca Tài Tử và Cải Lương…

Cấu tạo Đàn nguyệt gồm các bộ phận như sau :

– Bầu vang: Hình tròn ống dẹt, đường kính mặt bầu 30 cm, thành bầu 6 cm. Nền mặt bầu vang có bộ phận nằm phía dưới gọi là ngựa đàn hay còn gọi là cái thú dùng để mắc dây. Bầu vang không có lỗ để thoát âm.

– Cần đàn (hay Dọc đàn): làm bằng gỗ cứng, dài thon mảnh, bên trên gắn từ 8-11 phím đàn, trước đây chỉ gắn 8 phím (nay những người chơi nhạc tài tử Nam bộ vẫn thường dùng đàn 8 phím). Những phím này khá cao, nằm cách xa với khoảng cách không đều nhau.

– Đầu đàn: hình lá đề, gắn phía trên cần đàn, nó có 4 hốc luồn dây và 4 trục dây, mỗi bên hai trục.

– Dây đàn: gồm có 2 dây, trước đây làm bằng dây tơ, ngày nay thường làm bằng dây nilon. Tuy có 4 trục đàn nhưng người ta chỉ mắc 2 dây (một dây to một dây nhỏ). Cách chỉnh dây thay đổi tùy theo nhu cầu người sử dụng. Có khi 2 dây cách nhau quãng 4 đúng, có khi cách quãng 5 đúng hoặc quãng 7 hay quãng 8 đúng. Song cách thông dụng nhất vẫn là lên dây theo quãng 5 đúng. Đàn nguyệt là loại nhạc cụ khảy dây, được dùng thường xuyên trong hát nhạc chầu văn, tài tử, phường bát âm và kết hợp trong nhiều dàn nhạc dân tộc khác.

Đàn nguyệt có âm sắc trong sáng, ở khoảng âm thấp thì hơi đục. Nguyệt cầm có thể diễn đạt nhiều sắc thái tình cảm khác nhau, từ dịu dàng, mềm mại đến rắn rỏi, rộn ràng.

Xa xưa nhạc công thường phải nuôi móng tay dài để khảy đàn nguyệt, ngày nay miếng khảy đàn đã giữ nhiệm vụ này. Một số kỹ thuật sử dụng tay phải khảy đàn như sau:

– Ngón phi : lối đánh cổ truyền, không dùng miếng khảy mà sử dụng những ngón tay vẩy liên tiếp nhanh trên dây đàn, hiện quả âm thanh gần giống như ngón vê. Ngón phi có hai cách diễn:

+ Phi lên : thường sử dụng trên một dây đàn, bắt đầu từ ngón út rồi lần lượt những ngón khác hất vào dây đàn.

+ Phi xuống: sử dụng trên cả 1 dây đàn hoặc trên cả 2 dây. Phi xuống là cách vẫy nhanh các ngón tay vào dây đàn, bắt đầu từ ngón út (có khi bắt đầu từ ngón trỏ) rồi lần lượt đến những ngón khác khảy dây đàn.

Khi biểu diễn ngón phi người ta dùng 4 ngón tay (không sử dụng ngón tay cái). Nếu đánh bằng miếng khảy đàn nhạc công chỉ sử dụng 3 ngón vì ngón cái và ngón trỏ phải giữ miếng khảy đàn.

– Ngón vê: khảy liên tiếp trên dây đàn. Kỹ thuật này thường được dùng trong nhạc hát văn. Cách vê có thể bằng móng tay hay miếng khảy đàn, vê 1 dây hoặc 2 dây đều được.

– Ngón gõ: dùng những ngón tay phải gõ vào mặt đàn, mục đích để báo hiệu cho hát, cho các loại nhạc khí khác hòa tấu hoặc điểm giữa những nhạc cụ, đoạn nhạc hay những lúc các nhạc khí khác ngưng hoạt động.

– Bịt: làm âm thanh vừa vang lên liền tắt đột ngột. Kỹ thuật này sử dụng tay trái trong đàn nguyệt gồm có 12 cách: ngón rung, ngón nhấn, ngón nhấn luyến, nhấn luyến, ngón láy, ngón láy rền và ngón láy giật. Trước đây nhạc công thường ít sử dụng ngón vuốt, nhưng ngày nay có thể xem đây là kỹ thuật số 9 của tay trái. Kế tiếp là ngón bật dây, âm bội và đánh chồng âm (hợp âm).

Đàn nguyệt thường được dùng để biểu diễn các thể loại nhạc dân ca của Việt Nam. Trong ban nhạc “Ngũ tuyệt” của âm nhạc thính phòng cổ truyền Việt Nam thì đàn nguyệt đóng vai trò điều khiển. Bốn nhạc cụ kia trong dàn nhạc gồm có đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn nhị, đàn tam và sáo trúc.

Đàn nguyệt cũng giữ vai trò tối quan trọng trong âm nhạc chầu văn.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *